Giriş
Boks zalını digərlərindən üstün edən təkcə ağır kisələr, güzgülü divarlar və ya həftəlik məşq sayı deyil. Əsas məsələ proqramın yeni başlayanları necə öyrətməsi, təcrübəli boksçuları necə inkişaf etdirməsi və məşq yükünü fərdi ehtiyaclara uyğunlaşdırmasıdır. Azərbaycandakı boks akademiyalarını müqayisə etmək üçün bu fərqlərə baxmaq lazımdır. Boks akademiyası seçərkən məşq şəraitindən əlavə, təlimin məzmununu da araşdırmaq faydalıdır.
Bu mövzuda ehtiyatlı olmaq vacibdir: açıq və təsdiqlənmiş məlumatlar ayrı-ayrı akademiyaların həftəlik cədvəllərini və nəticələrini müqayisə etməyə imkan vermir. Azərbaycan Boks Federasiyasının İdarə Heyətinin yeni federasiya strukturunu müzakirə edib təsdiqləməsi barədə xəbər 25 fevral 2022-ci ildə dərc olunub. İclasa ABF prezidenti Sahil Babayev sədrlik edib. Bu, idarəçilik qərarıdır, akademiyaların konkret məşq metodlarının siyahısı deyil. Buna görə boks akademiyası barədə qərar verərkən federasiya xəbərlərini konkret proqram məlumatlarından ayırmaq lazımdır.
Ona görə də müqayisə uydurma reytinqə yox, qiymətləndirmə meyarlarına əsaslanmalıdır. Güclü boks akademiyası təkcə çox məşq etdirən yer deyil. O, texnikanı, fiziki hazırlığı, taktiki düşüncəni və bərpanı bir sistemdə birləşdirir. Proqramın keyfiyyəti də bu əlaqələrdə üzə çıxır. Boks akademiyası bu bacarıqların inkişafını planlı şəkildə izləməlidir.
Akademiyaların və boksçuların təhlili
İlk meyar məşq qruplarının necə təşkil olunmasıdır. Başlanğıc səviyyəli yeniyetmə ilə yarış təcrübəsi olan böyüyün eyni tapşırığı eyni templə yerinə yetirməsi inkişafı ləngidə bilər. Müqayisə zamanı akademiyanın idmançıları yaşına, təcrübəsinə və məqsədinə görə qruplaşdırıb-qruplaşdırmadığına baxmaq lazımdır. Boks akademiyası qrupları düzgün böləndə hər idmançıya uyğun tapşırıq seçmək asanlaşır.
İkinci meyar texnikanın necə öyrədilməsidir. Düzgün duruş, məsafə, ayaq işi və zərbədən sonra müdafiəyə qayıdış bir-birindən ayrı hərəkətlər deyil. Onlar boksçunun vərdişinə çevrilməlidir. Məşqçi hərəkəti göstərib izah etməklə kifayətlənməməlidir. O, idmançının səhvini görməli, düzəliş verməli və həmin düzəlişin sparrinqdə işlədiyini yoxlamalıdır. Bu texnikanın öyrədilməsi boks akademiyası daxilində davamlı geribildirimlə dəstəklənməlidir.
Məşqçinin təcrübəsi vacibdir, amma onun dəyəri yalnız keçmiş nəticələri ilə ölçülmür. Əsas məsələ bilik və təcrübənin idmançıya necə ötürülməsidir: verilən rəy konkretdirmi, tapşırıq idmançının səviyyəsinə uyğundurmu, məşqçi təhlükəsizliyə və yükə nəzarət edirmi? Eyni metod bir boksçuya kömək edə, digərinə isə uyğun gəlməyə bilər. Boks akademiyası seçərkən məşqçi təcrübəsi ilə yanaşı, bu təcrübənin gündəlik dərslərdə necə tətbiq olunduğunu soruşmaq olar.
Üçüncü meyar məşq proqramının quruluşudur. Proqramda texniki məşqlər, fiziki hazırlıq, taktiki tapşırıqlar və bərpa üçün yer olmalıdır. Hər məşqin eyni yüksək tempdə keçməsi intizam təsiri bağışlaya bilər. Ancaq yük mərhələli artırılmırsa, idmançıda yorğunluq toplanar və texniki səhvlər dərinləşər. Yaxşı proqramın məqsədi və irəliləyişi izləmək üçün meyarları aydın olur. Boks akademiyası məşq proqramı barədə məlumatı idmançıya aydın təqdim etməlidir.
Yarışa hazırlaşan idmançılar üçün taktika ayrıca meyardır. Boksçu raundun ritmini, məsafəni və rəqibin zəif tərəflərini oxumağı məşq etməlidir. Akademiyada yalnız kombinasiyalar təkrarlanırsa, idmançı tanış ssenaridə rahat görünə bilər. Amma rəqib tempi və məsafəni dəyişəndə cavab tapmaqda çətinlik çəkər. Boks akademiyası taktiki məşqlərdə müxtəlif döyüş vəziyyətlərinə yer ayıra bilər.
Əsas amillər
Akademiyaların proqramını müqayisə etməzdən əvvəl məqsədi dəqiqləşdirmək lazımdır. Məqsəd uşaqlara boksun əsaslarını öyrətmək, sağlam fiziki vərdişlər yaratmaq, yoxsa yarış səviyyəsində idmançı hazırlamaqdır? Bu istiqamətlər bir-birini istisna etmir, amma eyni qrafik və yük hamısına uyğun gəlmir. Məqsədləri nəzərə almayan reytinq ədalətli ola bilməz. Boks akademiyası idmançının məqsədinə uyğun istiqamət seçməyə kömək etməlidir.
Təhlükəsizlik proqramın vacib hissəsidir. Sparrinqin intensivliyi, qoruyucu vasitələr, isinmə və zədədən sonra məşqlərə qayıdış qaydası proqramın keyfiyyətini göstərir. İdmançı özünü narahat hiss edəndə bunu məşqçiyə deyə bilməli, məşqçi isə yükü azaltmaq və ya tapşırığı dəyişmək qərarını vaxtında verməlidir. Boks akademiyası təhlükəsizliyi məşq prosesinin ayrılmaz hissəsi kimi təmin etməlidir.
İrəliləyişin izlənməsi də mühüm meyardır. Akademiya idmançını yalnız qələbə və məğlubiyyətlərinə görə deyil, texniki səhvlərinə, dözümlülüyünə, qərarverməsinə və davamiyyətinə görə də qiymətləndirməlidir. Sadə məşq qeydləri belə növbəti mərhələdə hansı bacarığın üzərində işləmək lazım olduğunu göstərə bilər. Bu yanaşma inkişafı şəxsi təəssüratdan ölçülə bilən nəticəyə çevirir. Boks akademiyası bu qeydlərdən məşq planını uyğunlaşdırmaq üçün istifadə edə bilər.
Valideyn və idmançı üçün məlumatın aydın olması da vacibdir. Məşq cədvəli, səviyyə bölgüsü, yarışa hazırlıq və bərpa barədə izah olmadıqda proqramın keyfiyyətini kənardan qiymətləndirmək çətinləşir. Şəffaflıq reklam deyil. Bu, idmançının hansı məqsədlə məşq etdiyini və növbəti addımın nə olduğunu bilməsidir.
ABF-nin yeni strukturunun təsdiqi federasiya səviyyəsində idarəçiliyə dair məlumat verir, amma akademiyalarda vahid proqramın olduğunu sübut etmir. Federasiyanın qərarını məşq metodlarının keyfiyyətinə avtomatik dəlil kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Müqayisə üçün akademiyaların proqramları, məşqçi heyəti, təhlükəsizlik qaydaları və idmançıların inkişafı barədə yoxlanıla bilən məlumat lazımdır.
Döyüş ssenarisi
Təsəvvür edək ki, eyni yaşda və oxşar təcrübədə iki boksçu yarışa hazırlaşır. Birinci idmançı çoxsaylı kombinasiyaları sürətlə təkrarlayıb, amma rəqib geri çəkiləndə məsafəni yenidən qurmaqda çətinlik çəkir. İkinci idmançı daha az kombinasiya işləyib, lakin ayaq işi, müdafiədən hücuma keçid və raundun tempini dəyişmək tapşırıqlarını mütəmadi məşq edib. Boks akademiyası bu fərqli bacarıqları inkişaf etdirmək üçün məşqləri məqsədyönlü qurmalıdır.
İlk raundda birinci boksçu sürətli hücumlarla üstün görünə bilər. Rəqib məsafəni bağlayıb cavab zərbələri vurduqca əvvəlcədən öyrənilmiş ardıcıllıq pozular. İkinci boksçunun üstünlüyü zərbələrin sayında deyil, vəziyyəti oxumaq və növbəti hərəkətini seçmək bacarığındadır. Bu, konkret yarış nəticəsini proqnozlaşdırmır, yalnız proqramların fərqli yanaşmalarını göstərir.
Bu ssenaridə əsas məsələ məşqin idmançını real rəqabətə nə dərəcədə hazırlamasıdır. Nəzarətli sparrinq qərarvermə bacarığını inkişaf etdirə bilər, amma faydası idmançının səviyyəsinə uyğun intensivlikdən və məşqçi nəzarətindən asılıdır. Sadəcə yorğunluq yaratmağa yönələn raundlar taktiki hazırlığı əvəz etmir. Hər raundun konkret məqsədi olmalıdır.
Nəticə
Azərbaycandakı boks akademiyalarının proqramlarını müqayisə etmək üçün adları sıralamaq yox, öyrətmə sistemini araşdırmaq lazımdır. Texnikanın mərhələli öyrədilməsi, uyğun fiziki hazırlıq, fərdi rəy, təhlükəsiz sparrinq və davamlı qiymətləndirmə əsas meyarlardır. Bu göstəricilər olmadan məşqin sərtliyi və ya zalın nüfuzu proqramın effektivliyini sübut etmir. Boks akademiyası seçimində bu meyarları birlikdə nəzərdən keçirmək daha əsaslı qərara kömək edir.
25 fevral 2022-ci ildə dərc olunan ABF xəbəri federasiyanın yeni strukturunun müzakirə və təsdiqini, eləcə də iclasa Sahil Babayevin sədrlik etdiyini təsdiqləyir. Həmin məlumatdan akademiyaların konkret məşq planları barədə nəticə çıxarmaq mümkün deyil. Dəqiq müqayisə üçün açıq və yoxlanıla bilən proqram məlumatları lazımdır. İdmançı üçün ən yaxşı seçim isə onun məqsədinə və səviyyəsinə uyğun, təhlükəsiz inkişafı təmin edən məşq sistemidir. Belə bir sistemi seçərkən boks akademiyası barədə məlumatları diqqətlə yoxlamaq vacibdir.