Uşaqlar və yeniyetmələr: Azərbaycanda perspektivli nəslin yetişdirilməsi

Giriş

Perspektivli idmançı təkcə istedadın nəticəsi deyil. Onun inkişafı uşaqlıqdan formalaşan məşq mühitindən, düzgün yönləndirmədən, davamlı dəstəkdən və yarışlarda öyrənmək imkanından asılıdır. Azərbaycanda əsas sual potensialı necə üzə çıxarmaq deyil, onu illər ərzində necə qoruyub inkişaf etdirməkdir. Bu baxımdan u-15 u-17 proqramları uzunmüddətli inkişaf planının vacib hissəsidir.

Cavab erkən yaşda medal tələb etməkdə deyil. Uşağın bədəni, texniki bacarıqları və idmana münasibəti fərqli sürətlə inkişaf edir. Buna görə sistem bu fərqləri nəzərə almalıdır. Məqsəd yeniyetməni böyüklər idmanının kiçik versiyasına çevirmək yox, onun növbəti mərhələyə sağlam və hazırlıqlı keçməsinə şərait yaratmaqdır. u-15 u-17 proqramları bu keçidi yaşa uyğun şəkildə dəstəkləməlidir.

Komandalar və oyunçular: sistemin güzgüsü

Uşaq komandasında nəticə çox vaxt ən güclü oyunçunun fərdi keyfiyyətlərini üzə çıxarır. Yeniyetmə səviyyəsində isə komandanın oyunu məşq prosesinin keyfiyyətini göstərməyə başlayır. Bu fərq vacibdir: erkən fiziki üstünlük istedad kimi görünə bilər, amma yaş artdıqca qərarvermə, texnika və oyunu anlama bacarığı daha aydın seçilir. u-15 u-17 proqramları bu bacarıqların zamanla necə inkişaf etdiyini izləməyə kömək edir.

Ona görə oyunçu seçimi bir turnirdəki çıxışa və ya məşqçinin ilk təəssüratına əsaslanmamalıdır. Onun inkişaf trayektoriyasını, öyrənməyə reaksiyasını, fərqli mövqelərə uyğunlaşmasını və səhvdən sonra qərarını necə dəyişdiyini də qiymətləndirmək lazımdır. Bu yanaşma gec yetişən, amma sonradan yüksək potensial göstərən uşaqları vaxtından əvvəl kənarda qoymaq riskini azaldır. u-15 u-17 proqramları seçimdə bu fərdi inkişaf tempini nəzərə almalıdır.

U-15 mərhələsində diqqət müxtəlif texniki həlləri sınamağa, oyunun ritmini duymağa və səhv etməkdən çəkinməməyə yönəlməlidir. U-17 səviyyəsində isə taktiki məsuliyyət, fiziki hazırlığın planlı şəkildə artırılması və böyüklər futboluna keçidin tələbləri ön plana çıxır. Bu mərhələlər arasında körpü qurulmasa, istedadlı oyunçu komanda dəyişdikcə inkişafına yenidən başlamalı olur. u-15 u-17 proqramları həmin körpünün qurulmasına xidmət edir.

U-15 və U-17 proqramları vahid inkişaf xəttinin iki pilləsi kimi qurulmalıdır. Hər yaş qrupu üçün məqsədlər, məşq yükü və qiymətləndirmə meyarları fərqli ola bilər. Ancaq oyunçunun inkişaf qeydləri və əsas texniki prinsiplər növbəti mərhələyə ötürülməlidir. Beləliklə, yeniyetmə yeni məşqçiyə keçəndə onun güclü tərəfləri və üzərində işləməli olduğu sahələr aydın olur. u-15 u-17 proqramları bu davamlılığı təmin etmək üçün ümumi prinsiplərə söykənməlidir.

Açar amillər

Birinci amil məşqçinin hazırlığıdır. Uşaqlarla işləyən məşqçi məşq planı qurmaqla yanaşı, yaşa uyğun ünsiyyət qurmağı, yükü tənzimləməyi və fərdi fərqləri görməyi də bacarmalıdır. Eyni tapşırıqdan bütün oyunçular üçün eyni nəticəni gözləmək inkişafı qiymətləndirmək üçün kifayət deyil. u-15 u-17 proqramları məşqçilərə bu yanaşmanı tətbiq etmək üçün aydın çərçivə verə bilər.

İkinci amil təlim və seçim prosesinin şəffaflığıdır. Seçim bir günlük sınaqla məhdudlaşmamalı, müxtəlif şəraitdə aparılan müşahidələrə əsaslanmalıdır: texniki çalışmalar, kiçik qrup oyunu, komanda qarşılaşması və məşqə münasibət. Meyarların əvvəlcədən aydın olması valideynlərə uşağın niyə irəli çəkildiyini və ya hansı sahələrdə əlavə hazırlığa ehtiyacı olduğunu anlamağa kömək edir. u-15 u-17 proqramları seçim mərhələlərini də şəffaf təsvir etməlidir.

Üçüncü amil idman məktəbləri ilə yerli klublar arasındakı əlaqədir. Məşqçi, məktəb və ailə bir-birindən xəbərsiz işləyəndə uşağın məşq yükü arta, dərs və istirahət balansı pozula bilər. Əlaqəli sistemdə qərarlar təkcə növbəti oyunun nəticəsinə deyil, idmançının rifahına və uzunmüddətli inkişafına əsaslanır. Belə əməkdaşlıq yetirmə sistemləri üçün də möhkəm zəmin yaradır. u-15 u-17 proqramları bu qurumlar arasında məlumat mübadiləsini asanlaşdıra bilər.

Regionlarda bu məsələnin xüsusi əhəmiyyəti var. Məşq və yarış imkanları bölgələrə görə dəyişdiyindən mərkəzlərlə regionlar arasında bilik, metodika və məşqçi dəstəyi mübadiləsi vacibdir. Təhsil mühitinin regional keyfiyyətinə dair müzakirələr də bu mövzuya işıq salır. Regionlarda elm və təhsilin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına dair konfrans materialları bu əlaqəni düşünmək üçün faydalı çərçivə yaradır. u-15 u-17 proqramları regionlarda da əlçatan olmalıdır.

Dördüncü amil yarış təcrübəsidir. Uşaq yarışlarda yalnız kubok uğrunda deyil, təzyiq altında qərar verməyi, oyunun tempinə uyğunlaşmağı və komanda yoldaşları ilə ünsiyyət qurmağı da öyrənir. Turnirlərin sayı öz-özlüyündə keyfiyyət göstəricisi deyil: ardıcıl oyunları bərpa vaxtı və sonrakı təhlillə dəstəkləmədikdə öyrənmək imkanı yorğunluğa çevrilə bilər. u-15 u-17 proqramları yarış təcrübəsini məqsədli məşq prosesi ilə uzlaşdırmalıdır.

Beşinci amil təhlükəsiz və davamlı inkişaf mühitidir. Fiziki hazırlıq zədələrin qarşısını almağı, yuxu və bərpanı nəzərə almağı əhatə edir. Psixoloji dəstək isə uğursuzluqdan sonra oyunçunun motivasiyasını qorumağa kömək edir. Uşağın dəyəri yalnız start heyətindəki yeri və ya vurduğu qolla ölçüləndə təzyiq artır, öyrənmək üçün lazım olan sərbəstlik azalır. u-15 u-17 proqramları bu təhlükəsiz mühiti qorumağa da yönəlməlidir.

İdmançıların hamısı eyni sürətlə irəliləmir. Buna görə əsas heyətə düşməyən yeniyetmələr üçün də alternativ inkişaf yolu olmalı, ehtiyatda qalmaq son qərara çevrilməməlidir. Bu yanaşma rəqabəti sağlamlaşdırır və fiziki cəhətdən gec yetişən oyunçulara bacarıqlarını göstərmək üçün vaxt verir. u-15 u-17 proqramları hər oyunçuya inkişafını davam etdirmək imkanı yaratmalıdır.

Matç ssenarisi

Təsəvvür edək ki, U-17 komandası vacib oyunda erkən qol buraxır və rəqib yüksək təzyiq göstərməyə başlayır. Komandanın cavabı təkcə taktiki göstərişlərdən deyil, əvvəlki məşqlərdə formalaşan qərarvermə vərdişlərindən də asılıdır. u-15 u-17 proqramları oyunçuları belə vəziyyətlərə hazırlamağa kömək edir.

Oyunçular topu təzyiqdən çıxarmağın bir neçə yolunu məşq ediblərsə, müdafiəçi tələsik ötürmə etməkdənsə, sərbəst oyunçunu axtarar. Yarımmüdafiəçi isə top istəməklə kifayətlənməz, hücumun istiqamətini dəyişmək üçün imkan axtarar. Bu, taktiki sxemi mexaniki təkrarlamaq deyil, vəziyyəti oxuyub uyğun qərar verməkdir.

Fasilədə məşqçi bütün səhvləri sadalamaqdansa, komandanın düzəldə biləcəyi iki məqamı seçir: müdafiə xəttinin məsafəsi və top itkisindən sonrakı reaksiya. Yeniyetmələr ikinci hissədə bu düzəlişləri tətbiq etsələr də, hesab dəyişməyə bilər. Təlim baxımından əsas göstərici yalnız nəticə deyil, komandanın təzyiq altında planı anlayıb həyata keçirməsidir.

Bu ssenaridə məğlubiyyət inkişafın dayanması demək deyil; əksinə, məşq üçün konkret material yaradır. Ancaq eyni səhvlər təhlil edilmədən təkrarlandıqda oyun təcrübəsi artmır, yalnız oyunların sayı çoxalır. Növbəti məşqdə məşqçi və oyunçular həmin epizodları yenidən işləməli, qərarın niyə uğursuz olduğunu müəyyənləşdirməlidirlər.

Nəticə

Azərbaycanda perspektivli nəslin yetişdirilməsi istedad axtarışından daha geniş məsələdir. Oyunçunun inkişafını izləyən məşqçi, əlaqəli idman məktəbləri, aydın seçim meyarları və mənalı yarış təcrübəsi bir-birini tamamlamalıdır. Bu halqalardan birindəki boşluq bəzən oyunçunun qabiliyyətindən daha çox onun gələcəyinə təsir edir.

Uğurlu sistem yeniyetmədən erkən nəticə tələb etmir, əksinə, yüksək səviyyəyə çatmaq üçün ona ardıcıl inkişaf pillələri yaradır. U-15 və U-17 proqramlarının davamlılığı, regionlarda əlçatan imkanlar və sağlam məşq yükü bu pillələrin əsasını təşkil edir. u-15 u-17 proqramları bu ardıcıllığı qoruduqda perspektivli nəsil bir mövsümün nəticəsi ilə deyil, illər boyu öyrənib inkişaf edən oyunçularla ölçülür.